HOME - NIEUWS - HISTORIE - BESTUUR - LID WORDEN - LINKS - GASTENBOEK - THEMA


Uit grootmoeders tijd

Eindelijk kunnen de huisartsen in onze regio 's avonds naar bed zonder dat ze bang hoeven te zijn bij een patiŽnt geroepen te worden. Sinds 1 oktober is er de centrale huisartsenpost, gevestigd te Bergen op Zoom. Om beurten doen de artsen uit de streek dienst om de patiŽnten te behandelen of te bezoeken. Er zijn aanloopproblemen en ook klachten van particulieren en organisaties die het niet toejuichen, maar hoe dat uiteindelijk uit zal pakken zal de toekomst ons moeten leren. Er staat te Sint-Philipsland inmiddels een legertje E.H.B.O.-ers stand-by om patiŽnten die directe hulp nodig hebben, bij te staan en als het echt hard nodig is laat onze eigen vertrouwde 'uusdokter' ons niet in de steek. Dat de plattelandsdokters dat ook vroeger niet deden, zal blijken uit het volgende verhaal.

Het was in juni 1900 toen de Fluplandse huisarts Alexander Leonardus van Eldik een van zijn patiŽnten in de Anthoniestraat bezocht. Het was bij vrachtrijder Kees Verwijs, wiens vrouw met een ernstig ongemak behept was. Het was met een klein onschuldig knobbeltje begonnen en steeds maar erger geworden. Vader Verwijs zat op de duur met de handen in het haar toen hij de al maar dikker wordende schouder van zijn vrouw kwam waar te nemen. Kees was vrachtrijder op Bergen op Zoom en daarnaast dreef Johanna een winkeltje in kruidenierswaren. Nu kon het toch niet langer zo, dokter Van Eldik moest er maar snel bij komen. Het lijkt een sterk verhaal en het grenst bijna aan het onmogelijke, maar de huisvrouw van Kees, Johanna Verwijs-de Ruijter, kreeg op de duur zo'n grote bult op haar schouder, dat het letterlijk en figuurlijk niet te dragen was.


Het echtpaar Cornelis Verwijs en Johanna Verwijs- de Ruijter.

Operatie op de keukentafel
Het was bijna vergeten, maar vele jaren later, het was zomer 1970, herinnerde een kleindochter van de patiŽnte, Jacoba Nieuwelink-Hooglander (Koos van Arjanna) zich deze gebeurtenis weer. Er stond in het Eilanden Nieuws namelijk een artikeltje uit vroeger tijd dat twee zusjes een operatie hadden ondergaan in de spreekkamer van een huisarts. Dat deed kleindochter Koos naar de pen grijpen om neer te schrijven hoe ruim zeventig jaar eerder grootmoeder Jewanna een operatie onderging op de keukentafel in het Fluplandse dijkhuisje aan de Anthoniestraat. Een tastbare herinnering aan dit voorval werd zelfs bewaard. Koos herinnerde zich de dankbetuiging uit de Zierikzeesche Nieuwsbode van 4 september 1900, die in de prekenbundel van ds. Bernardus Smijtegelt zorgvuldig was bewaard en waarin de namen van de doktoren en de kwaal zelf tot in detail worden genoemd. Koos schrijft: "Mijn grootouders woonden in een klein huisje, de kamer had een oppervlakte van 15 vierkante meter. Daarin waren twee bedsteden en in die kleine kamer moest een gezin van vader, moeder en zeven kinderen wonen en leven. Alle huishoudelijke bezigheden werden in dat woonkamertje verricht en dan moest er 'nachts ook nog in worden geslapen". Grootmoeder Verwijs was 57 jaar toen dokter Van Eldik haar in de zomer van 1900 bezocht en tot de conclusie kwam dat ingrijpen nu echt noodzakelijk was. Het gezwel moest verwijderd worden. Hij riep daarbij de assistentie in van gemeentegeneesheer A.J. de Kock uit Bruinisse en van dokter van der Kar uit Steenbergen. En zo gebeurde het dat Johanna Verwijs-de Ruijter in de zomer van 1900 op de keukentafel verlost werd van een "vetgezwel" van ruim vier kilo. Kleindochter J.P. Kunst-Verwijs (88) weet uit overlevering dat grootmoeder zelf de tafel gereedmaakte.

Advertentie
De kleindochter schrijft: "Ook de operatie van grootmoeder werd in dat kleine kamertje door de drie genoemde artsen verricht. Voor ze daar toe overgingen moest er ruimte in de kamer gemaakt worden, dus werden de stoelen en wat dies meer zij uit de kamer verwijderd. U kunt het geloven of niet, doch de artsen hebben op de schouder van grootmoeder een vetgezwel weggehaald dat maar liefst een gewicht had van acht pond en vier ons, dus geen kleinigheid. Mijn zuster is nog in het bezit van een advertentie uit de Zierikzeesche Nieuwsbode, waarin mijn grootvader de drie genoemde doktoren dank betuigt voor het feit, dat ze zijn vrouw hebben afgeholpen van het grote vetgezwel".

De operatie is goed geslaagd, maar kort daarop, 27 juli 1900, trouwde dochter Arjanna en dat plechtige gebeuren wilde moeder Johanna niet missen. Zoals het in die tijd de gewoonte was liepen de vrouwen in klederdracht en dat was een probleem, schrijft kleindochter Koos, maar ook dat werd weer opgelost.
"Grootmoeder was toen 57 jaar. Ze was alweer zover van de operatie hersteld, dat ze de trouwerij van haar dochter op het gemeentehuis kon bijwonen. Ze kon echter haar gewone kleren nog niet op haar lijf velen, de wond van de operatie was nog te vers. Ze heeft toen over haar ondergoed haar nachtjakje aangetrokken. In dat jakje ging ze in de stoet mee naar het gemeentehuis, want ze wilde bij de trouwerij van haar dochter aanwezig zijn. Grootmoeder is op 12 december 1916 overleden".


Afdruk van de advertentie uit de Zierikzeese Nieuwsbode.

Later ging zoon Bram in het huisje aan de Anthoniestraat wonen. Toen de sloot achter deze huizen kort voor 1930 werd gedempt werd dat het toegangspad tot deze woningen. De Anthoniestraat - deze was bestraat met rode steentjes - verdween en de gedempte sloot, toen "den Dulf" genoemd, werd het toeganspad voor de woningen aan de Oostdijk en kort daarop ook voor de achterzijde van de woningen in de Julianastraat. Het huis van 'Bram van Kees Verwijs' waarin de huisartsen de operatie uitvoerden werd in 1970, tegelijk met alle andere woon- en winkelpanden, die tegen de Oostdijk waren aangebouwd, afgebroken.

Genealogische gegevens van Cornelis Verwijs
Cornelis VERWIJS, geboren te Sint-Philipsland op 28 december 1834, overleden aldaar op 31 mei 1919, zoon van Johannes VERWIJS en Neeltje REIJNGOUDT.

Cornelis is getrouwd (1) te Sint-Philipsland op 31 maart 1858, op 23-jarige leeftijd met Engelina Klazina BEEKMAN (22 jaar oud), geboren te Sint-Philipsland op 23 juni 1835, overleden aldaar op 18 mei 1864, dochter van Marinus BEEKMAN en Jacomina Dina VAN BEVERE(N)

Cornelis hertrouwde te Sint-Philipsland op 4 mei 1870, op 35-jarige leeftijd met Johanna DE RUIJTER (26 jaar oud), winkelierster, geboren te Sint-Philipsland op 17 september 1843, overleden aldaar op 12 december 1916, dochter van Cornelis DE RUIJTER en Adriana Cornelia VERWIJS.

Uit het eerste huwelijk zijn vijf kinderen geboren, waarvan er vier kort na de geboorte zijn gestorven. Het tweede huwelijk telde negen kinderen. Ook hiervan stierven er twee op zeer jonge leeftijd.

Dokter de Kock
Dokter Albertus Johannes de Kock, die zijn collega Van Eldik te Sint- Philipsland assisteerde werd geboren te Haarlem op 18 april 1868 en was huisarts te Bruinisse van 1899 tot 1940. Het lijkt me zinvol om van deze befaamde figuur enkele bijzonderheden op te tekenen. Hij huwde te Haarlem met Alida Wilhelmina Hofkes, bij wie hij een 6-jarig zoontje had. Het werd een huwelijk dat verre van gelukkig was. Zij was jaloers en hij impulsief. Op 11 februari 1901, het was na een muzikaal samenzijn in gezelschap van een buurman, dat er in de late avond een woordenwisseling ontstond over een oud twistpunt. Dokter de Kock dreigde toen zijn vrouw met een floretbuks, waarmee hij gewoonlijk op vogels jaagde in de tuin van zijn woning "Huize t'Hof". Een kogel trof haar dodelijk. Een uitvoerig verslag van deze echtelijke ruzie rond middernacht werd daags na de zitting van de Arrondissementsrechtbank te Zierikzee op 26 april 1901, gepubliceerd in de Zierikzeesche Nieuwsbode. Na een verzoekschrift van 783 inwoners van Bruinisse werd zijn veroordeling van vijf jaar teruggebracht tot drie jaar gevangenisstraf. Een verzoek om gratie bij H.M. de Koningin werd volgens de Nieuwsbode van 24 augustus 1901 afgewezen. Toen dokter de Kock weer op vrije voeten kwam trouwde hij in januari 1904 met de 23-jarige timmermansdochter Elizabeth Krijger. Wederom ging hij de bevolking van Bruinisse medisch terzijde staan. Deze ouderwetse huisdokter was erg actief . Na zijn spreekuur deed hij lopend zijn visites, zelfs op verre afstand en opereerde waar nodig was, ten huize van de patiŽnt, op de keukentafel. Met de hem opgelegde onderbreking stond hij ruim veertig jaar aan de zijde van zijn patiŽnten te Bruinisse en verleende hij, zoals uit ons verhaal blijkt, assistentie in naburige gemeenten. Op 13 augustus 1955 overleed hij op 87-jarige leeftijd in zijn woonplaats. Hij had zijn hart aan Bruinisse verpand en Bruinisse houdt hem nu nog in gedachtenis met de straat die naar hem is genoemd.

Geneesheren/heel- en vroedmeesters te Sint Philipsland
In het begin van de 19de eeuw had Sint Philipsland geen eigen arts. De Gouverneur des Konings in Zeeland ging daarom steeds meer aandringen op het aantrekken van een eigen arts of heelmeester, ook wel genaamd vroedmeester. Hieronder volgt een lijst van geneesheren te Sint Philipsland met enkele aanvullende gegevens. Het valt op dat Jacob Cornelis Lindhout meer dan 50 jaar dienst heeft gedaan te Sint Philipsland en van hem zijn uiteraard meer gegevens bekend. Bij dit artikel volstaan we echter met het weergeven van de lijst van dienstdoende heel- en vroedmeesters en artsen.

1834-1835 A. de Wilde.
Opgeleid aan de Geneeskundige School te Middelburg. Benoemd op 18 februari 1834 op een jaarwedde van fl. 300,-. In februari 1835 vertrokken naar Sint Maartensdijk.

1835-1887 Jacob Cornelis Lindhout.
Eveneens opgeleid aan de Geneeskundige School te Middelburg. Afkomstig uit Tholen. Ontslag verleend per 31 december 1887.

1887-1891 Leendert Cornelis van der Meulen.
Nam tijdelijk waar, reeds in 1887. Ontslag verleend per 1 april 1891 wegens vertrek naar Amsterdam.

1891-1895 Domus Quakkelaar.
Arts te Sint Annaland. Benoemd op 15 april 1891 op een jaarwedde van fl. 350,-. Hij diende twee dagen per week zitting te houden in Sint Philipsland en viermaal per jaar gratis in te enten. Ontslagen op 3 september 1895.

1895-1898 Lucas Lourens Plantenga.
Benoemd op 3 september 1895. Hij was gepensioneerd officier van gezondheid der 1e klasse te Bergen op Zoom en kreeg boven zijn salaris een vrije woning. Ontslagen per 15 oktober 1898 wegens vertrek naar Lienden. Was geboren te Leeuwarden 11 mei 1846. Op 15 november 1895 betrekt dokter Plantenga als eerste arts de woning in de Voorstraat, momenteel Voorstraat 15.

1898-1918 Alexander Leonardus van Eldik.
Benoemd op 13 oktober 1898 op een jaarwedde van fl. 350,- en voor de doodsschouw fl. 50,-. Hij was tevoren arts te Hekelingen. In 1901 ontslagen als gemeentegeneesheer wegens zijn benoeming als raadslid. Vertrokken naar Diever. Geboren te Utrecht in 1868.

1918-1924 Frans Schreuder.
Geboren te Den Haag in 1890. Werd in 1923 raadslid. Ontslag verleend op 4 maart 1924 wegens vertrek naar Zwammerdam waar hij ook vandaan kwam.

1924-1932 Jacob Mensing.
Geboren te Haarlem in 1892. Benoemd op 4 maart 1924. Was tevoren arts te Zevenhoven. Jaarwedde bepaald op fl. 600,- en vrije woning. In 1925 verlaagd tot fl. 500,-. Hij werd als verloskundige benoemd op een jaarwedde van fl. 300,- met ingang van 1 januari 1925, in plaats van mejuffrouw Rachel Koster, die vroedvrouw was te Sint Philipsland van 1885 tot 1924. Ontslag verleend per 1mei 1932.

1932-1945 Joannes Jacobus de Groot.
Geboren te Antwerpen in 1881. Afkomstig uit Den Haag. Benoemd op 7 april 1932 op een jaarwedde van fl. 800,-.


Huisarts J.J. de Groot

1945-1947 Pieter Jan Bruynzeel.
Geboren te Rilland-Bath in 1917. Vestigde zich te Sint Philipsland met ingang van 1 mei 1945. Vertrokken naar Bergen op Zoom.

1947-1983 H. Menger.
Geboren te Enschede in 1919. Studeerde te Utrecht, was kort vervanger te Groesbeek en 2,5 jaar assistent bij dokter Van Geer te Bergen op Zoom. Werd later aldaar garnizoensarts. Begon te Sint Philipsland per 1 oktober 1947.Bij zijn afscheid in 1983 werd Menger benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje Nassau.


Dokter H. Menger en zijn echtgenote A. Menger- Tolsma.

1983-heden A. van Doesburg.
Geboren te Barendrecht 1945


Dokter A. van Doesburg met zijn echtgenote A.A. van Doesburg-Menger.

Bronnen:
Eilanden Nieuws 1970
Overzicht van heelmeesters en artsen in Zierikzee en Schouwen-Duiveland gedurende de 19de eeuw. Dr. C.M. van Hoorn, Zierikzee 1991.
Artsen te Sint Philipsland, H.Uil. Zierikzee, augustus 1986.

Jan Kempeneers
    



All rights reserved - © 2007-2016 - Heemkundekring "Philippuslandt" - Realisatie: Kempeneers Multimedia